Laatste Recensie

Ode aan de muziek

Toen Jos Kessels na decennia terugkeerde naar het dorp van zijn jeugd, om de begrafenis van zijn tante bij te wonen, herkende hij zijn eigen herkomst niet meer. Het kwam hem allemaal vreemd voor: de bomen waren gekortwiekt, de straten verhard en verbreed, de winkeltjes verdwenen. De puzzelstukjes uit zijn verleden pasten niet meer in het heden. Maar toen hij in de kerk de prelude in Bes klein uit Bachs Wohltemperierte Klavier hoorde, verdween zijn gevoel van versnippering. Opeens voelde hij zich weer exact dezelfde als degene die hij meer dan vijftig jaar geleden was, toen hij de prelude instudeerde.

Wat is dat toch voor merkwaardige kracht die wij ‘muziek’ noemen, vroeg hij zich af. Wat doet muziek met je? En wat is het verband tussen woord en klank, taal en muziek? Hij besloot op onderzoek uit te gaan met als uitgangspunt Das Wohltemperierte Klavier, Bachs meesterwerk waarin de gehele menselijke gevoelswereld te vinden is.

Trouw aan de socratische gespreksmethode die hij jarenlang doceerde en in praktijk bracht, neemt de filosoof zijn persoonlijke ervaring als beginpunt van zijn onderzoek. Hij luistert naar de 24 preludes en fuga’s uit het eerste deel, beschrijft de sfeer en het thema, en komt steeds uit bij een ervaring of gedachte die de muziek bij hem oproept. En zo volgen we in 12 hoofdstukken de ontwikkeling van een plattelandsjongen die via omzwervingen uiteindelijk filosoof wordt.

De tweede prelude, in C klein, is een muziekstuk met een grote strengheid en een strakke discipline, die nog wordt versterkt door de mineurklank, schijft Kessels. Maar zij heeft als tegenhanger een lichtvoetige fuga. Hier worden orde en regelmaat gecombineerd met  vrijheid en ongebondenheid. Zo was het vroeger bij hem thuis ook. In en om zijn ouderlijk huis krioelde het van de mensen: zes kinderen, inwonende grootouders en oom, personeel en klanten voor het bedrijf van zijn vader die kleermaker was. En daartussendoor liepen geregeld de leden van de kerkenraad, de voetbalclub, de harmonie en het koor. Vader en moeder bestierden dit alles met strakke discipline. En toch was de sfeer altijd licht en vrij.

Het welgetemperde gemoed is een intrigerend boek. Zeker wanneer je, zoals ik, tijdens het lezen luistert naar de betreffende prelude of fuga of wanneer je het stuk zelf speelt. Als lezer ontkom je er niet aan jezelf vragen te stellen. Wat raakt mij hier, waarom? Waar doet deze muziek mij aan denken? Terwijl ik het boek las, had ik net de 19de prelude in A groot onderhanden. Ik hou van deze prelude omdat ze me blij maakt en omdat de stemmen zo vanzelfsprekend elegant klinken. Kessels vertelt bij dit muziekstuk een verhaal over duidelijkheid en sierlijkheid, een verhaal dat wonderwel aansluit bij mijn beleving ervan.

‘Alleen in de muziek vond ik een manier om de tegenstellingen te overstijgen en mijn eigen gespletenheid voor even op te heffen,’ schrijft Kessels als hij de 12de prelude bespreekt, in F klein, die hem doet denken aan een verloochende liefde, een pijnlijk gemis, een gat in zijn ziel. Bach laat hem de paradoxen van zijn leven zien: hoe hij op zijn gemak kan zijn met ongemak, rust kan vinden in onrust, evenwicht in verwarring en verheffing in vernedering. De muziek van het Wohltemperierte kan zijn gemoed temperen.

Muziek is een tovermiddel, concludeert Kessels. Ze is goddelijke mimiek, de uitdrukking van het Eeuwige. En zo krijgt dit boek een bijna religieus slot en overvoert de filosoof de lezer enigszins. Ook zonder deze superlatieven is zijn boodschap duidelijk. Dankzij Bachs muziek kan Jos Kessels zijn persoonlijke geschiedenis opnieuw ervaren en er een verhaal van maken.

 Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 22 februari 2019 en kreeg vier sterren.

Recenties

De kunst van goed leven

Wie gelukkig wil worden, moet geen spullen meer kopen. Je wordt immers niet blij van dingen, maar van ervaringen. Schrap schuldgevoelens en afgunst uit...

Wij zijn slim

Het afgelopen jaar onderzocht Suzanne Weusten mentale uitglijders, variërend van kleine misgrepen tot grote ontsporingen. Ze schreef er een boek over. In...

Veerkracht

Sheryl Sandberg en haar man Dave Goldberg maken een trip naar Mexico om de vijftigste verjaardag van een vriend te vieren. Maar het weekend waarop ze zich...

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...