Laatste Recensie

Wij vergissen ons niet

Het afgelopen jaar onderzocht Suzanne Weusten mentale uitglijders, variërend van kleine misgrepen tot grote ontsporingen. Ze schreef er een boek over.

In het dorpje waar ik woon wordt geregeld ingebroken. Een buurtgenoot heeft daarom een whatsappgroep aangemaakt om elkaar te waarschuwen bij onraad. Aanvankelijk twijfel ik of ik zal meedoen - elk alarm jaagt me vast de stuipen op het lijf -, maar omdat het ook veilig voelt me zo verbonden te weten met de buurt, sluit ik me aan. En al snel is het raak: na een weekendje weg treft een stel een chaos aan in hun opengebroken huis.

         ‘Heeft iemand iets verdachts gezien,’ lees ik op mijn schermpje. ‘Meld het bij de politie!’

         Een paar weken later licht het buurtalarm weer op.

         ‘Loopt opvallend figuur rond! Man, groene jas, lang blond haar en kijkt schichtig om zich heen.’

         ‘Fijn om te weten,’ appt iemand terug. Dan blijft het stil. Tot de volgende dag een vrouw reageert: Dat was mijn zoon.

Terwijl ik grinnikend het appje lees, herinner ik me een gebeurtenis, jaren geleden, waarin zo’n vooringenomen houding ook mij op het verkeerde been zette.

In de binnenstad van Utrecht kwam een vrouw van middelbare leeftijd op me af. Mooie jas, keurig gestifte lippen, hoge hakken. Beleefd vroeg ze of ik haar kon helpen. Ze had haar tas thuis laten liggen en geen geld voor de parkeermeter. Of ik misschien een paar euro voor haar had? Tsja, waarom niet, dacht ik, ze ziet er betrouwbaar uit.Een paar weken later, zelfde plaats, zie ik de vrouw weer. Ze steekt hetzelfde verhaal af, maar nu heb ik haar door. Bedrieger, roep ik nijdig. De vrouw vervloekt me en vlucht een zijstraat in. O wat stom, denk ik. Had ik dit niet kunnen voorkomen?

Iedereen hanteert onbewust aannames, heeft impliciete oordelen over andere mensen, situaties, gebeurtenissen, risico’s. Vaak kloppen ze, soms half, en soms helemaal niet. En in veel gevallen - zoals in de voorbeelden hierboven - is een verkeerde inschatting eerder vermakelijk dan erg. Maar vervang de oplettende buurtgenoot door een politieagent, en de schichtig kijkende nepinbreker door een donkere man in een dure auto. Dan noemen we de reactie ‘etnisch profileren’ en zijn de gevolgen ernstiger. Er is weinig verbeeldingskracht voor nodig om te bedenken wat de consequenties zijn van de onjuiste aannames van artsen, rechters of ministers; of wat er gebeurt als de president van de Verenigde Staten in zijn hoofd de verkeerde afslag neemt.

Sinds ik een paar jaar geleden het ABC van denkfouten schreef, valt de grilligheid van de geest me vaker op dan daarvoor - vooral bij anderen maar ook bij mezelf. Ik raakte er zo door gefascineerd dat ik een lijst aanlegde van mentale uitglijders, variërend van onschuldige vergissingen tot ontsporingen met grote maatschappelijke consequenties. En naarmate mijn verzameling groeide, nam ook mijn verwondering toe. Hoe kunnen slimme mensen zulke stomme dingen doen? Denken ze niet goed na?

Ik besloot het denkproces onder de loep te nemen. Hoe denken we eigenlijk? Zit er een systeem in de dwaalwegen van het denken? En kun je ze voorkomen? Mijn onderzoek leerde me dat de mentale missers niets zeggen over intelligentie, maar des te meer over de eigenaardigheden van het menselijk brein. Ons denksysteem is een zuinig apparaat dat snelheid verkiest boven grondigheid en eenvoud boven complexiteit. Als het makkelijk kan, waarom zouden we dan moeilijk doen? Dus zien we in een schichtig kijkende man al snel een potentiële inbreker en vertrouwen we een keurige dame op leeftijd blindelings. Of storten we ons spaargeld op de rekening van de aardige adviseur, om er later achter te komen dat we erin geluisd zijn. Het is de keerzijde van een efficiënt brein.

Maar de verraderlijkste dwaalweg van het denken, zo ontdekte ik, is niet de vooringenomen houding ten opzichte van anderen, maar het rooskleurige beeld dat we van onszelf hebben. Wij vergissen ons niet, want wij zijn slim. Anderen doen domme dingen.

Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 14 oktober 2017.  De vierdelige Human-televisieserie Dat had je gedacht, is gebaseerd op haar boek Wij zijn slim en begint op 2 november op NPO2.

 

 

Recenties

Veerkracht

Sheryl Sandberg en haar man Dave Goldberg maken een trip naar Mexico om de vijftigste verjaardag van een vriend te vieren. Maar het weekend waarop ze zich...

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...