Laatste Recensie

Goedgelovigen en gelijkhebbers

 

 

De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar bevat deze enorme berg uitsluitend kloppende informatie? Nee, tussen kale feiten, logische interpretaties en goed onderbouwde conclusies zit ook veel verkeerde informatie verstopt. Op zichzelf is dit geen probleem, het wordt pas lastig als je niet meer precies weet wat wel en wat niet waar is. Soms gaat een hype op Facebook een  eigen leven leiden - van vaccins krijg je kanker - of krijgt een op hol geslagen statistiek - in de VS sterven jaarlijks 150 000 meisjes en jonge vrouwen aan anorexia  - de status van waarheid. Wie neemt de moeite om te achterhalen met welke argumenten een bewering wordt onderbouwd en welke getallen er ten grondslag liggen aan een statistiek?, vraagt psycholoog en neurowetenschapper Daniel Levitin zich af.

 

De goedgelovigheid en gemakzucht van de meeste mensen zijn hem een doorn in het oog. Waarom accepteren we de verkeerde argumenten en waarom laten we ons in de luren leggen door statistiek? Na zijn bestseller Een opgeruimde geest, over hoe we omgaan met de stortvloed informatie die ons dagelijks bestookt, zet hij in zijn jongste boek Uit onbetrouwbare bron helder en systematisch uiteen hoe we de juiste informatie kunnen onderscheiden van de verkeerde. Soms lijken beweringen te kloppen, maar zijn ze afkomstig van een ongeloofwaardige bron; soms bestaan bewijzen uit getallen en moeten we ons afvragen hoe die getallen zijn verzameld. Soms ook moeten we ons intuïtieve oordeel opschorten en eerst nadenken.

 

Neem een statistiek over vliegtuigongevallen. Uit nieuwsberichten blijkt dat 2014 in de geschiedenis van de luchtvaart een van de dodelijkste jaren was: 22 ongelukken met 992 dodelijke slachtoffers. Wie niet verder nadenkt, kan concluderen dat vliegen onveiliger wordt, maar het tegenovergestelde is het geval. Doordat er meer vluchten zijn dan ooit tevoren, is vliegen juist veiliger dan voorheen. ‘Op een willekeurige vlucht van een grote luchtvaartmaatschappij is de kans ongeveer 1 op 5 miljoen dat je het niet overleeft, waarmee de kans groter is dat je omkomt bij zo ongeveer elke andere bezigheid, de straat oversteken, iets eten’, schrijft Levitin.

 

Levitin geeft niet alleen een boeiend en leerzaam lesje statistiek voor leken, zoals het bedrog van het gemiddelde, maar laat ook zien hoe in onderzoeksrapporten en  nieuwsberichten wordt gerommeld met data – cherrypicking noemen wetenschappers dit . Hoe zelfbenoemde deskundigen zich mengen in wetenschappelijke debatten en correlaties tot causale relaties bestempelen, zoals de relatie tussen de opkomst van glysofaten, het actieve bestanddeel in het onkruidbestrijdingsmiddel Roundup,  en de toename van autisme.  En hoe contrakennis  - verkeerde informatie verpakt als feit, zoals samenzweringstheorieën  - ons op een dwaalspoor brengt. Controleer de informatie die je gebruikt, schrijft Levitin. Geloof informatie die je online verzamelt niet meteen. Denk kritisch na.  Je bent beter af wanneer je een bescheiden  aantal dingen zeker weet, dan een groot aantal dingen die misschien niet waar zijn.

 

Ook de Vlaamse bioloog en filosoof Ruben Mersch is een kritische denker. In Waarom iedereen altijd gelijk heeft voert hij de lezer op ironische toon door zware kost: met weinig statistiek maar des te meer morele psychologie. Waarom volharden de meeste mensen in hun eigen geloof ook al spreken de feiten hun oordeel tegen?, vraagt hij zich af. En waarom blijven we discussiëren in kampen zonder tot elkaar te komen? We hebben intuïtieve morele oordelen, onze onderbuik regeert en onze ratio verzint er wat argumenten bij. We leven bovendien in morele stammen, we voegen ons naar de normen en waarden van de groep.

 

Ruben Mersch is een onderhoudende verteller, die persoonlijke ervaringen en ingewikkelde onderzoeksresultaten handig verwerkt in een gloedvol pleidooi om open met elkaar in debat te gaan. Zijn centrale stelling is dat de mens zo irrationeel is dat je hem niet  met argumenten kunt overtuigen. De mens is voortdurend op zoek naar zijn eigen gelijk en filtert de informatie zodanig dat het zijn opvattingen ondersteunt, of het nu om de opwarming van de aarde gaat, het al dan niet afschaffen van Zwarte Piet of het verband tussen kanker en straling van mobiele telefoons.  We ondervragen de werkelijkheid niet, schrijft hij, we martelen haar totdat ze bekent wat we graag willen horen.

 

‘Meestal gebruiken we feiten zoals een zatlap een lantaarnpaal gebruikt: niet als verlichting, maar enkel als ondersteuning . ’ Wie er bijvoorbeeld van overtuigd is dat genetische manipulatie levensgevaarlijk is, kan de Seralini-studie uit 2012 gebruiken die aantoont dat ratten met een genetisch gemanipuleerd dieet tumoren ontwikkelen. Maar wil je bewijzen dat genetisch gemodificeerde organismes even veilig zijn als kraanwater, dan gebruik je de studie van Nicola, Manzo et al uit 2014, schrijft Mersch provocerend. In de enorme grabbelton van feiten kun je altijd wel iets vinden wat jou bevalt.

 

Zowel Levitin als Mersch waarschuwen voor de leugens die op sociale media verschijnen. Beiden zoeken de oplossing in een kritische houding: sta open voor andere opvattingen, wees nieuwsgierig, en check feiten en argumenten. Levitin: ‘Echte kennis maakt het leven simpeler en helpt je keuzes te maken waar je gelukkiger van wordt.’

 

Dit artikel is verschenen in de Volkskrant van 19 november 2016. Vier sterren voor beide boeken.

 

 

Daniel Levitin, Uit onbetrouwbare bron. De veldgids om leugens, manipulaties en misvattingen te doorzien. Business Contact, 256 p, € 24,99.

 

Ruben Mersch, Waarom iedereen altijd gelijk heeft, De Bezige Bij, 271 p. € 12,99.

 

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...