Laatste Recensie

Meeslepend betoog over brein en geest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit en beziet jezelf van buitenaf. Het overviel Marjan Slob als kleuter, in de zandbak. Het lijkt een terloopse anekdote, maar voor Slob is dit een sleutelervaring, het begin van een langdurige fascinatie voor de essentie van het mens-zijn. De vragen die ze als opgroeiend meisje heeft over zichzelf en de wereld drijven haar in de armen van de psychologie. Daar zou ze leren hoe je jezelf kunt bestuderen met je eigen verstand.

Maar de psychologie stelt teleur, vooral doordat ze geen antwoord krijgt op haar belangrijkste vraag. Ze begrijpt niet hoe psychologen de menselijke soort kunnen bestuderen terwijl ze zelf een exemplaar van deze soort zijn. Hoe ondervangen ze dit probleem eigenlijk? Ze stapt over naar de filosofie, een studie die haar zo bevalt dat ze psychologie niet meer afmaakt. Nog steeds wil ze de mens doorgronden, wil ze begrijpen wat mensen maakt tot wat ze zijn. Ze zoekt naar opvattingen en theorieën die het best aansluiten bij die gewaarwording destijds in de zandbak, toen ze voor het eerst tegen zichzelf zei: ‘Ik besta.’

En nu heeft ze er een boek over geschreven. In Hersenbeest, een essay in negentien afleveringen, onderzoekt Marjan Slob hoe je jezelf als mens kunt bestuderen en tegelijkertijd objectiviteit kunt claimen. Als vertrekpunt neemt ze de hersenwetenschappen, want juist zij beheersen het publieke debat en hebben op dit moment het meeste aanzien. Slob ergert zich aan een kleine subgroep van luidruchtige hersenwetenschappers die in de publieksmedia onthullen hoe mensen echt in elkaar zitten. ‘De hele maatschappij gaat mee met het idee: wij zijn ons brein’, foetert ze.  Een misvatting, want hersenen denken niet. ‘Het is een lichaam (inclusief hersenen)dat denkt’, schrijft ze. ‘Zonder lichaam zijn hersenen lam.’

Hersenwetenschappers kunnen geen objectieve kennis vergaren over innerlijke ervaringen, betoogt Slob. Gedrag kun je observeren, gedachten zijn privé. Weliswaar kunnen scans de fysiologie van hersenprocessen in kaart brengen, maar daarna stuiten ze op de vesting van de binnenwereld. En daarom hebben ze de geesteswetenschappen nodig, die in de loop der tijd een verfijnd instrumentarium hebben ontwikkeld om de menselijke geest te onderzoeken. Kunstbeschouwers, filosofen en historici hebben een vocabulaire om begrippen als ‘zelf’, ‘bewustzijn’ of ‘vrijheid’ te duiden. Hersenwetenschappers zouden van deze taal moeten profiteren, vindt ze, in plaats van ze neerbuigend weg te zetten als ‘subjectief’.

Als kind groef Marjan Slob met haar zusje op het strand een tunneltje, net zo lang tot ze elkaars vingertoppen voelden. Hèhè, eindelijk, nu konden ze gaan zwemmen. Zo zouden hersenwetenschappers en geesteswetenschappers ook naar elkaar toe moeten graven, vindt ze, in plaats van met de ruggen tegen elkaar steeds dieper te spitten. Slob, zelf begiftigd met de taal van de geesteswetenschappen, reikt de eersten ook de hand. Ze neemt het voor hen op, althans voor de stille meerderheid; ze noemt de manier waarop natuurwetenschappers moeizaam data verzamelen zelfs heroïsch.  

Dat hersenwetenschappers en geesteswetenschappers met een verschillend instrumentarium de essentie van de mens kunnen begrijpen, beargumenteert ze aan de hand van specifieke vragen: wat is het verschil tussen brein en geest? Hoe kun je jezelf blijven en tegelijkertijd veranderen? Wat is bewustzijn? Ze gaat te rade bij antropologen, filosofen en psychologen, maar ook bij schrijvers en dichters, wier inzichten ze helder door haar betoog weeft. En ook de selectie van haar eigen ervaringen is trefzeker. Slob schrijft beeldend, ze is sterk in metaforen: de hersenen van volwassenen lijken een camping waar alle tenten hun plekje gevonden hebben.

Hersenbeest is meeslepend opgeschreven. En ook overtuigend, op één uitzondering na. Waarom noemt Marjan Slob de schreeuwerige hersenwetenschappers niet bij naam, ze zijn toch de aanleiding voor haar boek? En waarom heeft ze niet één zo’n ‘wetenschapsprinsje’ geïnterviewd? Het zou haar kritische betoog geloofwaardiger en nog krachtiger maken.

Vier sterren

Marjan Slob, Hersenbeest. Essay. Lemniscaat, 2016.  210 pagina’s.  € 17,95.

Gepubliceerd in de Volkskrant van 7 mei 2016.

 

 

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...