Laatste Recensie

'Zie je wel, ik heb het altijd al gezegd'

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper verstond zijn vak: “Ze staan je bééldig”, en na een kwartier danste ik de winkel uit, met rode pumps én blauwe laarsjes. Toen sloeg de twijfel toe. Die laarsjes heb je helemaal niet nodig, zeurde een stemmetje in mijn hoofd. Alleen die pumps al kosten een vermogen.

Maar nog voordat ik thuis was, had ik een vergoelijking bedacht voor mijn dubbele aankoop. De rode schoenen mochten dan een aanslag zijn op mijn portemonnee, ze waren wel van Italiaanse makelij. En de laarsjes, ach, ik had hard gewerkt, ik mocht mezelf toch wel iets extra’s gunnen?

Mijn gelegenheidsredenering is typisch een geval van cognitieve dissonantie-reductie. Wanneer je gedrag (twee paar schoenen kopen) niet strookt met je opvattingen of met wat je je had voorgenomen (één paar schoenen kopen) is er sprake van cognitieve dissonantie. Om je gedrag weer in lijn te krijgen met je opvattingen, moet je jezelf met kleine leugentjes geruststellen, schrijft Rolf Dobelli in De kunst van het heldere denken.

Dobelli behandelt in korte columnachtige stukjes 52 systematische afwijkingen van het logische, verstandige denken en handelen. Van de beruchte sunk cost fallacy – doorgaan op de ingeslagen weg omdat je er nu eenmaal al veel in hebt geïnvesteerd, tot het verleidelijke halo-effect: de neiging om mensen te beoordelen op één positieve in het oog springende eigenschap: een aardige dokter zal ook wel deskundig zijn, of de mooie sollicitant is vast een goede professional.

De oervorm van denkfouten is de confirmation bias: we interpreteren nieuwe informatie zodanig dat we alleen gebruiken wat ons uitkomt. Informatie die niet strookt met onze opvattingen, filteren we weg. Dat gebeurt veelal onbewust. Vooral wetenschappers moeten er alert op zijn, vindt Dobelli. Ze kunnen een voorbeeld nemen aan Charles Darwin, die zichzelf trainde om elke waarneming die zijn theorie tegensprak serieus te nemen.

Een van de hardnekkigste denkfouten is de achteraffout, de hindsight bias: ‘Zie je wel, ik heb het altijd al gezegd.’ We kennen deze fout bijvoorbeeld van deskundigen die achteraf zeggen dat ze de kredietcrisis hadden zien aankomen, maar ook van mensen die over het mislukte huwelijk van hun beste vrienden zeggen dat ze altijd wel gedacht hebben dat die twee niet bij elkaar passen omdat ze teveel van elkaar verschillen of juist teveel op elkaar lijken. ‘De achteraffout is gevaarlijk’, vindt Dobelli, ‘omdat we aannemen dat we betere voorspellers zijn dan we werkelijk zijn. Dat maakt ons arrogant en verleidt ons tot verkeerde beslissingen.’

Dobelli schrijft onderhoudend en legt ingewikkelde denkfouten eenvoudig uit. Hij waarschuwt de lezer en vertelt bovendien hoe het komt dat we zoveel denkfouten maken. Daarbij leunt hij vooral op de evolutionaire psychologie: in de samenleving van jagers en verzamelaars loonde activiteit meer dan nadenken. Wie niet bliksemsnel reageerde, kon het met de dood bekopen. In onze huidige hypercomplexe wereld is scherp nadenken juist van levensbelang. ‘Wie ooit slachtoffer is geworden van een beurshype, weet dat’, schrijft hij er fijntjes bij.

Maar ook Dobelli maakt fouten, te beginnen bij de moeder aller denkfouten, de confirmation bias. Net als zijn vriend Nassim Nicholas Taleb, auteur van de bestseller De Zwarte Zwaan, moet hij niets van journalisten hebben en al helemaal niet van financieel-economisch journalisten. ‘Vaak stellen ze een goedkope theorie op, voegen er twee of drie “bewijzen” aan toe en klaar is het artikel.’ Ook Dobelli zou, net als Darwin, toch eens op zoek moeten gaan naar bewijzen die zijn opvatting tegenspreken.

 

Suzanne Weusten

Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 14 juli 2012 en kreeg drie sterren.

 

Rolf Dobelli, De kunst van het heldere denken. 52 denkfouten die je beter aan anderen kunt overlaten. De Bezige Bij, 2012. Vertaald uit het Duits door Liesbeth van Nes. ISBN 978 90 234 7263 6. € 18,90.

 

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...