Laatste Recensie

'O, wat zie je er geweldig uit in die groene jurk'

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet?

Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een paar euro voor de parkeerautomaat kon lenen, ze was er net achter gekomen dat ze geen geld bij zich had. Ik gaf de vrouw twee euro en vertrouwde haar, totdat ze me een paar weken later opnieuw aanklampte: ze was haar portemonnee vergeten.

‘Je liegt’, riep ik verontwaardigd. Je krijgt geen cent van me.’

Op de liegladder van Jan Henk van der Velden, een hiërarchie van zeven treden, scoort deze vrouw hoog. Wie argeloze voorbijgangers bedriegt en alleen aan zijn eigen gewin denkt, krijgt trede zeven, ook al kost het de slachtoffers maar een paar euro. De onderste trede is voor degenen die onbewust de waarheid vertekenen, zoals de ooggetuige van een overval die denkt dat hij de waarheid spreekt als hij de verkeerde dader aanwijst. Trede twee is voor de culturele leugentjes - Sinterklaas bestaat echt -  en de feel good-leugen: ‘O wat heb je een heerlijke ovenschotel gemaakt.’ Enzovoort. Hoe hoger op de liegladder, hoe ernstiger de leugen.

De Utrechtse advocaat Jan Henk van der Velden raakte gefascineerd door leugens; door de manier waarop mensen hun leugens rechtvaardigen en door de rol die de omgeving daarbij speelt. Wat begon als een methode om zijn eigen ervaringen te ordenen, mondde uit in een boek om lezers houvast te geven bij de beoordeling van een leugen. Van der Velden plaatst zichzelf in de rol van objectieve buitenstaander en probeert vanuit maatschappelijk perspectief orde te brengen in de veelheid van leugens.

Dat valt niet mee, want wie leugens in categorieën probeert te verdelen, komt erachter dat hij niet alleen rekening moet houden met de normen en waarden van de leugenaar, maar ook met de omstandigheden waaronder de waarheid wordt verdraaid, ontkend of verzwegen. Hij ontkomt bovendien niet aan de vraag wie er belang heeft bij de leugen. Waarom zou je de aardige buurvrouw kwetsen door te zeggen dat de nieuwe jurk haar absoluut niet staat? En waarom zou je op de achteloze maandagochtendvraag van een collega antwoorden dat je het hele weekend ruzie met je partner hebt gehad?

Met dit soort leugens weten we wel raad, lastiger wordt het als een leugen ons voor een moreel dilemma plaatst. Moet je meewerken aan het bedrog van je beste vriend, terwijl daardoor het belang van diens vrouw wordt geschaad? Voor wie kies je dan? ‘Voor dergelijke morele dilemma’s is geen goed of slecht antwoord te vinden’, schrijft Van der Velden. Hij waarschuwt de lezer wel: ‘Als iemand je een geheim wil toevertrouwen, is het in elk geval de vraag of je dat klakkeloos moet aanvaarden.’

Iedereen liegt, behalve ik, is een toegankelijk boek, met veel anekdotes uit de advocatuur en de privé-sfeer; het boek besteedt bovendien aandacht aan beruchte leugens, zoals de vastgoedfraude en de verzinsels van psycholoog Diederik Stapel. De liegladder is meer dan een handige hoofdstukindeling. Ze geeft inzicht in de verschillende functies van liegen: van zelfbescherming en sociaal smeermiddel tot het oppoetsen van je imago en middel om je macht te vergroten. Het boek installeerde bij mij bovendien een alarminstallatie voor leugens. Steeds als ik lieg, vraag ik me af waarom ik het doe en wat mijn score op de ladder is.

 

Jan Henk van der Velden, Iedereen liegt, maar ik niet. Der waarheid over leugens. Jokkebrokken en moraalridders langs de liegladder. A.W. Bruna Uitgevers, 2011. 217 pagina’s. ISBN 978 94 005 0052 5.

 

Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 4 februari 2012.

 

 

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...