Laatste Recensie

De menselijke gebreken van Roos Vonk

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos Vonk, zo vroegen enkele lezers van de Volkskrant zich af. Inmiddels is immers gebleken dat het vlees-hufter onderzoek dat ze samen met Diederik Stapel deed op bedrog berust. De vraag is: kan iemand die fraudeert met onderzoeksgegevens eigenlijk wel een goed boek schrijven?

Ik vind Menselijke gebreken voor gevorderden een goed boek, nog steeds. Het feit dat lezers zich deze vraag stellen, komt trouwens ook voort uit een menselijk gebrek, om maar in de terminologie van Vonk te blijven. In het beoordelen van andere mensen vallen we gemakkelijk terug op simpele schema’s. In de psychologie staat dit mechanisme bekend als het horn-effect: als iemand één ding verkeerd doet, zal hij wel helemaal niet deugen. Zo’n fout komt voort uit onze behoefte aan consistentie, aan harmonie. We denken dat mensen eenduidig zijn; we kunnen moeilijk bevatten dat anderen, ook wijzelf, een vat vol tegenstrijdigheden zijn, dat we goede en slechte kanten hebben. Afgezien van deze psychologische misrekening wordt hier bovendien een logische denkfout gemaakt. Achteraf een heel boek diskwalificeren omdat de auteur een fout heeft gemaakt, is een overhaaste generalisatie, een drogredenering. Maar dit terzijde.

Interessanter is het om te kijken hoe het komt dat Roos Vonk in ijltempo een persbericht uitbracht over het onderzoek naar de relatie tussen vlees eten en gedrag. Waarom niet eerst de onderzoeksgegevens aan een kritische peer review onderworpen? Waarom niet stilgestaan bij de kritiek van een wiskundige die haar mailde dat zulke mooie data echt niet konden? Het is te vergelijken met de arts die de symptomen van een ernstige ziekte bij zichzelf niet herkent: Roos Vonk is in de valkuilen getrapt waarvoor ze haar lezers in Menselijke gebreken voor gevorderden waarschuwt.

Ten eerste is Vonk ten prooi gevallen aan de confirmation bias, wat erop neer komt dat de mens geneigd is om informatie die hem onwelgevallig is te negeren. Vonk wilde zo graag dat vleeseters hufters waren, dat ze kritiek wegwuifde en alleen de resultaten omarmde die haar hypothese bevestigden. Wie zichzelf wil leren kennen en verbeteren, zou feed-back met open armen moeten ontvangen, schrijft Roos Vonk in haar boek. Maar in de praktijk gaat het er anders aan toe. Dan willen we zo goed mogelijk voor de dag komen en wimpelen we kritiek maar al te vaak af als niet opbouwend. Bij Pauw en Witteman gaf ze toe dat ze de man die haar kritiek gaf had afgebekt.

Ten tweede is Vonk met open ogen in een emotionele val gelopen. In de psychologie wordt dit de affectieve heuristiek genoemd: intuïtieve affecties beïnvloeden onbewust onze beslissingen. De beoordeling van de onderzoeksgegevens van collega Stapel baseerde Vonk niet op rationele afwegingen, maar op haar relatie met hem. Ze kent Diederik Stapel al twintig jaar, ze noemt hem een vriend, ze gaan één keer per jaar samen eten.

Zelfs een hoogleraar sociale psychologie heeft menselijke gebreken. Helaas heeft de toevoeging ‘voor gevorderden’ vanaf nu een ironische bijklank.

Suzanne Weusten

Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 24 september 2011

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos Vonk, zo vroegen enkele lezers van de Volkskrant zich af. Inmiddels is immers gebleken dat het vlees-hufter onderzoek dat ze samen met Diederik Stapel deed op bedrog berust. De vraag is: kan iemand die fraudeert met onderzoeksgegevens eigenlijk wel een goed boek schrijven?

Ik vind Menselijke gebreken voor gevorderden een goed boek, nog steeds. Het feit dat lezers zich deze vraag stellen, komt trouwens ook voort uit een menselijk gebrek, om maar in de terminologie van Vonk te blijven. In het beoordelen van andere mensen vallen we gemakkelijk terug op simpele schema’s. In de psychologie staat dit mechanisme bekend als het horn-effect: als iemand één ding verkeerd doet, zal hij wel helemaal niet deugen. Zo’n fout komt voort uit onze behoefte aan consistentie, aan harmonie. We denken dat mensen eenduidig zijn; we kunnen moeilijk bevatten dat anderen, ook wijzelf, een vat vol tegenstrijdigheden zijn, dat we goede en slechte kanten hebben. Afgezien van deze psychologische misrekening wordt hier bovendien een logische denkfout gemaakt. Achteraf een heel boek diskwalificeren omdat de auteur een fout heeft gemaakt, is een overhaaste generalisatie, een drogredenering. Maar dit terzijde.

Interessanter is het om te kijken hoe het komt dat Roos Vonk in ijltempo een persbericht uitbracht over het onderzoek naar de relatie tussen vlees eten en gedrag. Waarom niet eerst de onderzoeksgegevens aan een kritische peer review onderworpen? Waarom niet stilgestaan bij de kritiek van een wiskundige die haar mailde dat zulke mooie data echt niet konden? Het is te vergelijken met de arts die de symptomen van een ernstige ziekte bij zichzelf niet herkent: Roos Vonk is in de valkuilen getrapt waarvoor ze haar lezers in Menselijke gebreken voor gevorderden waarschuwt.

Ten eerste is Vonk ten prooi gevallen aan de confirmation bias, wat erop neer komt dat de mens geneigd is om informatie die hem onwelgevallig is te negeren. Vonk wilde zo graag dat vleeseters hufters waren, dat ze kritiek wegwuifde en alleen de resultaten omarmde die haar hypothese bevestigden. Wie zichzelf wil leren kennen en verbeteren, zou feed-back met open armen moeten ontvangen, schrijft Roos Vonk in haar boek. Maar in de praktijk gaat het er anders aan toe. Dan willen we zo goed mogelijk voor de dag komen en wimpelen we kritiek maar al te vaak af als niet opbouwend. Bij Pauw en Witteman gaf ze toe dat ze de man die haar kritiek gaf had afgebekt.

Ten tweede is Vonk met open ogen in een emotionele val gelopen. In de psychologie wordt dit de affectieve heuristiek genoemd: intuïtieve affecties beïnvloeden onbewust onze beslissingen. De beoordeling van de onderzoeksgegevens van collega Stapel baseerde Vonk niet op rationele afwegingen, maar op haar relatie met hem. Ze kent Diederik Stapel al twintig jaar, ze noemt hem een vriend, ze gaan één keer per jaar samen eten.

Zelfs een hoogleraar sociale psychologie heeft menselijke gebreken. Helaas heeft de toevoeging ‘voor gevorderden’ vanaf nu een ironische bijklank.

Suzanne Weusten

 

Dit artikel is gepubliceerd in de Volkskrant van 24 september 2011

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Sherry Turkle - Alone Together

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact. De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...