Laatste Recensie

500 mails en 40 telefoontjes per dag

De moderne mens communiceert zich suf, maar heeft steeds minder contact.

De mobiele telefoon is een verlengstuk van ons lichaam geworden. Kinderen die hun telefoon op school moeten afgeven, worden onzeker. Ze zouden iets kunnen missen. Volwassenen die hun Blackberry of iPhone kwijt zijn, reageren panisch. Het is te vergelijken met fantoompijn, alsof er een lichaamsdeel ontbreekt, beweert de Amerikaanse onderzoeker Sherry Turkle in Alone Together, Why we expect more from technology and less from each other. Onze preoccupatie met moderne communicatiemiddelen versplintert de aandacht. En de openbaarheid van sociale media staat echte intimiteit in de weg. Internet biedt jongeren weliswaar de mogelijkheid om te onderzoeken wie ze zijn en wat ze ambiëren, maar gaat ook gepaard met angst voor afwijzing, met angst om iets te missen en met de voortdurende druk om je positief te presenteren.

De preoccupatie met ons digitale netwerk gaat zo ver dat mensen in gezelschap hun mailtjes checken, sms’en, bloggen en twitteren. Of ze op het schoolplein zijn, in de speeltuin of op een vergadering: de telefoon regeert. Zelfs op een begrafenis, bij uitstek de gelegenheid voor onverdeelde aandacht, ziet Turkle tot haar verbijstering mensen stiekem sms’jes tikken.

In Alone Together schetst Sherry Turkle, hoogleraar wetenschapssociologie aan het Massachusetts Institute of Technology in Boston, de psychologische gevolgen van de moderne communicatietechnologie. Ze baseert haar boek op vijftien jaar onderzoek en honderden interviews met kinderen en volwassenen. De psycho-analytisch opgeleide Turkle, die in haar eerdere boeken The Second Self (1984) en Life on the Screen (1995) de veelzijdige mogelijkheden roemde van computers en internet, brengt nu vooral een pessimistische boodschap, zoals de titel al doet vermoeden. In de 21ste eeuw kan de mens weliswaar de hele dag door ‘aan’ staan, maar hoe meer we virtueel communiceren, des te armer wordt ons emotionele leven.

Volgens Sherry Turkle creëert de moderne communicatietechnologie een nieuwe eenzaamheid. We denken dat we verbonden zijn met iedereen, maar in werkelijkheid zijn we samen alleen. Er ontstaat een nieuw soort zelf, met nieuwe kenmerken. Ten eerste kan het nieuwe zelf afwezig zijn, zelfs als het omringd wordt door mensen. Vol afgrijzen vertelt Turkle dat ze in de trein van Boston naar New York naast een man zit die met zijn vriendin telefonisch zijn drankprobleem bespreekt. Ze wil de conversatie niet horen, staat op en probeert elders in de trein een plaats te vinden. Maar de trein is vol en ze keert terug naar de plek naast de klagende beller. Het liefst zou ze willen verdwijnen, maar ze realiseert zich dat dit niet hoeft. De telefonerende man doet al alsof ze er niet is.

Het tweede kenmerk van het nieuwe zelf is dat het de virtuele en fysieke wereld tegelijkertijd kan ervaren. Zo zag Turkle als toeschouwer tijdens de marathon van Florence in 2009 een vrouw die tijdens het hardlopen een berichtje op haar mobiele telefoon tikte. Het derde kenmerk van het nieuwe zelf is dat het extra tijd krijgt door te multi-tasken. Je kunt je huiswerk maken, twitteren, en tegelijkertijd foto’s delen op Facebook.

Turkle illustreert haar betoog met onthutsende voorbeelden. Neem Diane, 36 jaar oud en curator van een museum. Ze krijgt zo’n vijfhonderd mailtjes en veertig telefoontjes per dag. Ze twittert, zit op Facebook en blogt. Tot twee uur ’s nachts checkt ze haar mail; ze slaapt slecht omdat ze bang is dat ze het tempo van haar Blackberry niet kan bijhouden. De stress is op haar stem geslagen. Paradoxaal genoeg kan ze nauwelijks meer praten, terwijl ze voortdurend communiceert.

De negatieve anekdotes verliezen echter hun kracht naarmate het boek vordert. Is het nieuwe zelf werkelijk armer dan het oude zelf? Na de zoveelste litanie van Audrey, Jonathan en Leo over hun ouders die tijdens het eten angstvallig het rode lampje van hun Blackberry in de gaten houden, en over de honderden sms’jes en mailtjes die ze dagelijks moeten verstouwen, hunkerde ik naar stevig empirisch onderzoek waaruit blijkt dat de huidige generatie opgroeiende tieners echt eenzamer en angstiger is dan de vorige. Vergeet Turkle niet dat de adolescentie sowieso een periode is met sterke en wisselende gevoelens van er niet bij horen en niet begrepen worden?

Halverwege het boek bekroop mij bovendien een lichte irritatie over de normatieve babyboomer die vindt dat vroeger alles beter was. Op de avond dat ik via skype intimiteiten uitwisselde met een vriendin die een halfjaar in het buitenland werkt, las ik Turkle’s kritiek op het medium. Ze schrijft met weemoed over haar moeder, met wie ze tijdens haar studententijd communiceerde door brieven te schrijven. Tegenwoordig skypt ze met haar dochter Rebecca, die in Ierland studeert. Over veertig jaar, klaagt Turkle, heeft Rebecca geen tastbare herinneringen meer aan deze conversatie. De ironie hiervan ontgaat Turkle gelukkig niet. Terwijl jongeren in haar onderzoek lamenteren dat op internet alles bewaard blijft, ook als je het zou willen vernietigen, beklaagt de onderzoeker zelf zich over de vluchtigheid van digitale communicatie.

Alone Together is informatief, onthullend en amusant, met vooral anekdotische, maar geen overtuigende bewijsvoering. En dan de vorm. Tijdens het lezen van het 360 pagina’s tellende boek a stuitte ik op een anachronistische paradox. Wie heeft er eigenlijk tijd om zo’n dik boek te lezen, als we zo druk zijn met sms’en, mailen en twitteren?

 

Sherry Turkle, Alone Together. Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books, New York 2011. 360 pagina’s. $ 28,95. twee sterren

Dit artikel is verschenen in de Volkskrant van 5 november 2011.

Recenties

De kracht van geld

  Ruzie over geld is de belangrijkste reden voor echtscheiding, zo concludeerden Amerikaanse onderzoekers in 2012, nadat ze zeven jaar lang 4500...

Gelijkhebben

    De afgelopen vijf jaar hebben we meer informatie geproduceerd dan gedurende de gehele geschiedenis van de mensheid. Goed om te weten, maar...

Hersenbeest

Wie herinnert zich niet het eerste moment van zelfbewustzijn, het besef dat je jezelf tegelijkertijd kunt ervaren én beschouwen. Je leeft van binnenuit...

Parkinson

Ik heb geen haast meer, denkt Henk Blanken, wanneer hij op 21 juni 2011 te horen krijgt dat hij ziek is. Tot dan toe heeft de ambitieuze journalist geleefd...

Beroofd van identiteit

In een samenleving waarin succes wordt bepaald door prestaties, is het rampzalig om je baan kwijt te raken. Wie zijn werk verliest, verliest zijn identiteit....

Haring aan de Seine

Marjoleine woont op kamers in Amsterdam als ze de vijftien jaar oudere Boy leert kennen, een stoere zelfverzekerde ex-ondernemer die net zijn vrouw en...

Vreemdgaan

  We leven in het tijdperk van de romantische liefde. Het volmaakte stel van nu zoekt alles bij elkaar: de geliefden zijn trouwe en loyale zielsverwanten...

Gelukkig oud worden

In zijn laatste levensfase voelt de mens zich gelukkiger dan in zijn jonge jaren. Wisten we dit maar eerder, dan hoefden we niet bang te zijn om oud te...

Relatietherapie

      Het beste recept voor een gezond en gelukkig leven is een goede relatie. Maar wat doe je als de liefde rafelrandjes krijgt of in...

Hoe de zwakken sterk worden

Een van de beroemdste gevechten uit het Oude Testament is de tweekamp tussen David en Goliath. Wat niemand verwachtte, gebeurde. De herdersjongen versloeg...

De dromenwever

Dromen interesseerden hem nauwelijks, zelfs zijn eigen schaarse dromen lieten hem koud. Totdat een vriendin hem vroeg of hij eens kon uitzoeken wat er...

Denkfouten

Op zoek naar pumps ontdekte ik in de uitverkoop een mooie aanbieding: het tweede paar schoenen voor de helft van de prijs. De zon scheen, de schoenverkoper...

Wachten op geluk

Het wachten op zijn kind kleurde de dagen van Coen Simon. Maar waarop wachtte hij eigenlijk? Dat weet je pas achteraf, als je vader wordt. Geldt dat niet...

Typisch testosteron

Wil je nog langer slaaf zijn van je testosteron of wil je je bevrijden uit de greep van je geslachtshormonen en een nieuwe man worden? In Typisch testosteron...

Wilskracht

Wie succes nastreeft, gezond wil blijven en een gelukkige relatie ambieert, heeft meer aan wilskracht dan aan intelligentie.   De Amerikaanse stuntman...

Iedereen liegt, behalve ik

Waarom vinden we de ene leugen aanvaardbaar en de andere niet? Jaren geleden sprak een piekfijn geklede vrouw me beleefd op straat aan. Of ik haar een...

Jessica Stern - Ontkenning

Terrorisme-expert Jessica Stern heeft een fascinatie voor gewelddadige mannen, haar verkrachter inbegrepen.   Jessica Stern is vijftien jaar oud...

Roos Vonk revisited

Of ik achteraf nog achter de vijf sterren sta die ik op 18 juni in Boeken gaf aan Menselijke gebreken voor gevorderden van de Nijmeegse hoogleraar Roos...

The Social Animal

Wie denkt dat de mens primair het product is van zijn bewuste denken, heeft het mis. Het grootste deel van onze beslissingen verloopt onbewust, zo houden...

Menselijke gebreken

In ons binnenste huist een spin doctor die er voortdurend voor zorgt dat de buitenwacht een positief beeld van ons heeft. Mocht er onverhoopt een barstje...

Breinboeken

Het lijkt wel alsof de aandacht voor het verbeteren van ons brein toeneemt naarmate computers sneller en slimmer worden.  Maar waarom willen we veel...

Uitblinkers

We geloven maar al te vaak dat iemands succes het resultaat is van talent, persoonlijkheid en individuele verdiensten, schrijft de Canadese wetenschapsjournalist...

Van oor tot oor

Waar zit het ego eigenlijk?  Waar bevindt zich het alerte zelf?  Met die vragen begint Van oor tot oor, een ontdekkingsreis door het hoofd.  De...

In Darwins woorden

Charles Darwin was als kind een middelmatige leerling. ‘Ik geloof dat al mijn leraren en mijn vader mij beschouwden als een doorsnee jongen met een...

Misleid door toeval

Ruim voordat vorig jaar de kredietcrisis uitbrak, voorspelde filosoof, essayist en hoogleraar onzekerheidskunde Nassim Nicholas Taleb dat de door de overheid...